Nét đẹp Bắc Ninh: chùa Bút Tháp, chùa Dâu, quan họ và tranh Đông Hồ vùng Kinh Bắc

Bắc Ninh – vùng đất Kinh Bắc xưa – là cái nôi của văn hóa Việt với những ngôi chùa cổ nghìn năm, những làn điệu dân ca quan họ ngọt ngào, những bức tranh Đông Hồ rực rỡ sắc màu và những lễ hội đầu xuân đông vui. Chỉ cách Hà Nội khoảng 30 km, Bắc Ninh là điểm đến lý tưởng cho một chuyến đi ngắn ngày để tìm về cội nguồn văn hóa, tâm linh và những giá trị truyền thống của dân tộc.

Từ ngày 1/7/2025, tỉnh Bắc Ninh và tỉnh Bắc Giang hợp nhất thành tỉnh Bắc Ninh mới, trung tâm hành chính đặt tại Bắc Giang. Vùng Kinh Bắc vì thế nay mở rộng thêm, kết nối với những điểm đến như Tây Yên Tử, Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng, vải thiều Lục Ngạn. Bài viết này đưa bạn qua những nét đẹp đặc trưng nhất của vùng Bắc Ninh xưa: chùa Bút Tháp, chùa Dâu, chùa Phật Tích, đền Bà Chúa Kho, quan họ Bắc Ninh, tranh Đông Hồ, đình làng Kinh Bắc, thành phố Bắc Ninh hiện đại, kèm mùa đẹp, ẩm thực và lịch trình.

Chùa Bút Tháp – một trong những ngôi chùa cổ đẹp nhất Việt Nam. Ảnh: Benjamin Smith / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Kinh Bắc – vùng đất văn hiến

Kinh Bắc là tên gọi xưa của vùng đất phía bắc kinh thành Thăng Long, bao gồm Bắc Ninh, Bắc Giang và một phần các tỉnh lân cận. Đây là quê hương của nhà Lý với đền Đô thờ tám vị vua Lý, là nơi có trung tâm Phật giáo Luy Lâu cổ xưa nhất Việt Nam và là vùng đất sản sinh nhiều danh nhân, khoa bảng. Đến nay, Bắc Ninh vẫn giữ được hàng trăm di tích lịch sử – văn hóa, nhiều làng nghề truyền thống và lễ hội dân gian đặc sắc.

Song song với chiều sâu văn hóa, Bắc Ninh ngày nay là một trong những địa phương phát triển công nghiệp năng động nhất cả nước. Thành phố Bắc Ninh với những đại lộ rộng, quảng trường, công viên và ánh đèn rực rỡ về đêm cho thấy một diện mạo hiện đại, trẻ trung.

Thành phố Bắc Ninh hiện đại nhìn từ trên cao. Ảnh: Boyvodanh1111996 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đại lộ và quảng trường Bắc Ninh lung linh về đêm. Ảnh: Boyvodanh1111996 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

1. Chùa Bút Tháp – kiệt tác kiến trúc thế kỷ XVII

Chùa Bút Tháp (Ninh Phúc tự) nằm bên bờ đê sông Đuống, thuộc vùng Thuận Thành. Chùa được xây dựng và mở rộng quy mô lớn vào thế kỷ XVII, là một trong những công trình kiến trúc Phật giáo cổ đẹp và nguyên vẹn nhất Việt Nam. Toàn bộ quần thể được bố cục cân đối với các lớp nhà nối tiếp: tam quan, gác chuông, tiền đường, thượng điện, nhà tổ… bao quanh là hành lang và vườn cây.

Chùa nổi tiếng với tháp Báo Nghiêm bằng đá xanh chạm khắc tinh xảo, cầu đá có lan can chạm hình con vật, và đặc biệt là pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay – một kiệt tác điêu khắc gỗ đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Trong chùa còn có cửu phẩm liên hoa – ngọn tháp gỗ nhiều tầng có thể quay quanh trục, cùng nhiều pho tượng La Hán, Hộ pháp sống động.

Du khách tham quan quần thể chùa Bút Tháp. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đèn đá, lư hương trong sân chùa Bút Tháp. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Gác chuông cổ với mái ngói phủ rêu. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Cầu đá và hồ sen trong chùa Bút Tháp. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Tháp đá với những cột rồng chạm khắc tinh xảo. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Phù điêu đôi rồng chạm trên đá. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Tháp cổ trong vườn chùa Bút Tháp. Ảnh: RG72 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Những pho tượng thờ trong chùa Bút Tháp. Ảnh: Benjamin Smith / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Cửu phẩm liên hoa – tháp gỗ nhiều tầng độc đáo. Ảnh: Benjamin Smith / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Tháp đá và không gian thờ trong chùa. Ảnh: Benjamin Smith / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

2. Chùa Dâu – trung tâm Phật giáo cổ nhất Việt Nam

Chùa Dâu (Diên Ứng tự, còn gọi là Pháp Vân tự) nằm ở vùng Luy Lâu xưa, thuộc Thuận Thành, được xem là một trong những ngôi chùa cổ nhất Việt Nam, gắn với trung tâm Phật giáo Luy Lâu từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Chùa thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) – những vị thần mây, mưa, sấm, chớp gắn với nền văn minh lúa nước.

Điểm nhấn của chùa là tháp Hòa Phong bằng gạch cổ nằm giữa sân, cùng không gian chùa rộng, yên tĩnh với những hàng cây cổ thụ. Hội chùa Dâu diễn ra vào ngày 8 tháng 4 âm lịch, là một trong những lễ hội lớn, cổ kính nhất vùng Kinh Bắc.

Toàn cảnh chùa Dâu với tháp Hòa Phong giữa sân. Ảnh: Bùi Thế Tâm / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Tháp Hòa Phong bằng gạch cổ ở chùa Dâu. Ảnh: Bùi Thế Tâm / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Chính điện chùa Dâu với mái ngói cổ. Ảnh: Bùi Thế Tâm / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

3. Chùa Phật Tích và đền Bà Chúa Kho

Chùa Phật Tích nằm trên sườn núi Lạn Kha (Tiên Du), là ngôi chùa có lịch sử từ thời Lý, nổi tiếng với pho tượng A Di Đà bằng đá thời Lý – Bảo vật quốc gia. Trong khuôn viên chùa còn có dãy linh vật đá cổ và các công trình mới được xây dựng, tạo nên một quần thể tâm linh rộng lớn giữa thiên nhiên xanh mát.

Đền Bà Chúa Kho ở làng Cổ Mễ thờ người phụ nữ có công giữ kho lương thực thời Lý. Mỗi dịp đầu năm, rất đông người dân và du khách tìm về đây để lễ “vay lộc”, cầu mong làm ăn thuận lợi. Khi đi lễ, du khách nên ăn mặc lịch sự, cẩn trọng giữ tài sản vì đền thường rất đông.

Tượng A Di Đà ở chùa Phật Tích. Ảnh: Bongbech / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Đền Bà Chúa Kho với mái đao cong vút. Ảnh: Thang Nguyen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

Khuôn viên đền Bà Chúa Kho mùa xuân. Ảnh: Thang Nguyen / Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.

4. Quan họ Bắc Ninh – di sản của nhân loại

Dân ca Quan họ Bắc Ninh đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009. Quan họ là lối hát đối đáp giữa liền anh, liền chị với những làn điệu mượt mà, lời ca giàu hình ảnh, thể hiện tình cảm gắn bó, lịch thiệp của người Kinh Bắc. Liền chị mặc áo mớ ba mớ bảy, đội nón quai thao; liền anh mặc áo the, khăn xếp, cầm ô.

Nơi tuyệt vời nhất để nghe quan họ là hội Lim diễn ra vào khoảng ngày 13 tháng Giêng âm lịch, khi các làng quan họ tụ hội, hát trên thuyền, trên đồi, trong đình. Ngoài ra, du khách có thể nghe quan họ ở các làng quan họ cổ hoặc tại nhà hát quan họ trong thành phố.

Trang phục truyền thống của liền anh, liền chị quan họ. Ảnh: Viethavvh / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

5. Tranh Đông Hồ – hồn dân gian trên giấy điệp

Làng tranh Đông Hồ (Thuận Thành) nổi tiếng với dòng tranh khắc gỗ dân gian in trên giấy dó quét điệp óng ánh. Màu sắc được làm từ nguyên liệu tự nhiên: đen từ than lá tre, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hòe, xanh từ lá chàm. Những bức tranh như “Đám cưới chuột”, “Gà đàn”, “Lợn ăn cây ráy”, “Chăn trâu thổi sáo” phản ánh sinh động đời sống, ước vọng của người nông dân Việt.

Đến Đông Hồ, du khách có thể xem nghệ nhân khắc ván, in tranh, và mua tranh về làm quà. Nghề tranh Đông Hồ đang được bảo tồn và giới thiệu rộng rãi tới du khách trong và ngoài nước.

Tranh Đông Hồ “Gà” trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ảnh: Daderot / Wikimedia Commons, CC0.

Tranh Đông Hồ “Đám cưới chuột” trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ảnh: Daderot / Wikimedia Commons, CC0.

Tranh Đông Hồ vẽ Phù Đổng Thiên Vương. Ảnh: Tranh dân gian Đông Hồ / Wikimedia Commons, phạm vi công cộng.

6. Đình làng, sông Cầu và thành phố Bắc Ninh

Vùng Kinh Bắc có mật độ đình, chùa dày đặc, nhiều ngôi đình cổ với kiến trúc gỗ chạm khắc tinh xảo như đình Đình Bảng, đình Diềm… Dòng sông Cầu hiền hòa – “sông Cầu nước chảy lơ thơ” trong câu hát quan họ – chảy qua nhiều làng quê, với những bến phà, bãi bồi xanh mướt. Tại thành phố Bắc Ninh, nhà thờ chính tòa Bắc Ninh với kiến trúc Gothic cổ kính cũng là điểm tham quan đáng chú ý.

Một ngôi đình làng cổ ở vùng Kinh Bắc. Ảnh: Nguoivietbao / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Bến phà trên sông Cầu, Bắc Ninh. Ảnh: Bùi Thế Tâm / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Nhà thờ chính tòa Bắc Ninh. Ảnh: Bùi Thế Tâm / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.

Thành phố Bắc Ninh lúc hoàng hôn. Ảnh: Boyvodanh1111996 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

Nút giao lung linh ánh đèn ở Bắc Ninh về đêm. Ảnh: Boyvodanh1111996 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

7. Đền Đô – nơi thờ tám vị vua nhà Lý

Đền Đô (Lý Bát Đế) ở làng Đình Bảng, Từ Sơn, thờ tám vị vua triều Lý – triều đại mở đầu cho kỷ nguyên độc lập, phát triển rực rỡ của Đại Việt. Đền có quy mô lớn, kiến trúc truyền thống với hồ bán nguyệt, nhà thủy đình, cổng Ngũ Long Môn và các tòa điện chạm khắc tinh xảo. Lễ hội đền Đô diễn ra vào khoảng ngày 15 tháng 3 âm lịch, kỷ niệm ngày Lý Công Uẩn lên ngôi, với nghi lễ rước kiệu trang trọng. Gần đó, đình Đình Bảng là một trong những ngôi đình cổ đẹp nhất vùng Kinh Bắc với bộ khung gỗ lim đồ sộ.

8. Mở rộng hành trình về vùng Bắc Giang cũ

Sau sáp nhập, những điểm đến của Bắc Giang cũ cũng thuộc tỉnh Bắc Ninh mới, giúp hành trình về Kinh Bắc thêm phong phú. Tây Yên Tử với hệ thống chùa, thiền viện trên sườn núi và tuyến cáp treo là điểm đến tâm linh hấp dẫn. Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng nằm giữa rừng thông yên tĩnh. Chùa Vĩnh Nghiêm – trung tâm của Thiền phái Trúc Lâm xưa – lưu giữ kho mộc bản kinh Phật đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu. Vào mùa hè, những vườn vải thiều Lục Ngạn chín đỏ là trải nghiệm thú vị cho cả gia đình. Nếu có 2–3 ngày, du khách có thể kết hợp Kinh Bắc với những điểm đến này để có một chuyến đi trọn vẹn giữa văn hóa, tâm linh và thiên nhiên.

Mùa nào đẹp nhất để đi Bắc Ninh?

• Tháng Giêng – tháng 3 âm lịch: mùa lễ hội: hội Lim, hội đền Đô, lễ đền Bà Chúa Kho, hội chùa Dâu (8/4 âm lịch).

• Mùa thu (tháng 9 – tháng 11): trời mát, thuận tiện tham quan chùa, làng nghề.

• Tháng 6 – tháng 7: mùa vải thiều ở vùng Lục Ngạn (Bắc Giang cũ).

Cách di chuyển đến Bắc Ninh

• Ô tô, xe máy: từ Hà Nội theo quốc lộ 1A hoặc cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, khoảng 45 phút – 1 giờ.

• Xe buýt: có các tuyến xe buýt từ Hà Nội đi Bắc Ninh.

• Tại chỗ: các điểm như Bút Tháp, chùa Dâu, Đông Hồ khá gần nhau, nên đi xe máy hoặc thuê xe theo ngày.

Ẩm thực Kinh Bắc

• Bánh phu thê Đình Bảng: bánh xu xê truyền thống, dẻo thơm, gắn với lễ cưới.

• Nem Bùi: món nem truyền thống đặc sắc của vùng Kinh Bắc.

• Bánh tẻ, bánh khúc: món quà quê dân dã.

• Gà Hồ: giống gà quý của làng Hồ, Thuận Thành.

• Vải thiều Lục Ngạn: đặc sản mùa hè, nay cũng thuộc tỉnh Bắc Ninh mới.

Gợi ý lịch trình Bắc Ninh 1 ngày từ Hà Nội

Buổi sáng: Xuất phát từ Hà Nội, tham quan chùa Bút Tháp, chùa Dâu, làng tranh Đông Hồ (cùng khu vực Thuận Thành).

Buổi chiều: Viếng chùa Phật Tích, đền Bà Chúa Kho, đền Đô. Tối thưởng thức ẩm thực, nghe quan họ ở thành phố Bắc Ninh rồi về Hà Nội.

Nếu có 2 ngày: đi thêm Tây Yên Tử, Thiền viện Trúc Lâm Phượng Hoàng hoặc các làng cổ vùng Bắc Giang cũ.

Bắc Ninh cho từng kiểu du khách

• Người yêu văn hóa, lịch sử: Bút Tháp, chùa Dâu, đền Đô, quan họ, tranh Đông Hồ.

• Gia đình: trải nghiệm in tranh Đông Hồ, tham quan chùa, ăn bánh phu thê.

• Nhiếp ảnh: kiến trúc chùa cổ, hội Lim, tranh Đông Hồ.

• Du lịch tâm linh: chùa Phật Tích, đền Bà Chúa Kho, chùa Dâu.

Kinh nghiệm tham quan

• Ăn mặc lịch sự, kín đáo khi vào chùa, đền.

• Không chạm vào tượng, hiện vật; hỏi trước khi chụp ảnh trong điện thờ.

• Mùa lễ hội rất đông, nên đi sớm và giữ gìn tài sản.

• Mua tranh Đông Hồ, bánh phu thê tại cơ sở uy tín.

Lịch lễ hội, giờ mở cửa và giá dịch vụ có thể thay đổi. Hãy kiểm tra thông tin mới nhất trước chuyến đi.

Nguồn ảnh

Ảnh đại diện: "But Thap Temple - 01" – Benjamin Smith / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Các ảnh trong bài được ghi nguồn ngay dưới ảnh.